Cherchez la femme

Μοιραίες γυναίκες στη λογοτεχνία της Δύσης (Αριόστο, Τάσσο)

Νίκος Α. Παπαδάκης
Νίκος Α. Παπαδάκης

Dosso Dossi, Η Κίρκη και οι εραστές της σε τοπίο, 1525

Ο τύπος της μοιραίας γυναίκας είναι ένας παγκόσμιος και διαχρονικός τύπος, όχι μόνο στη λογοτεχνία, αλλά και στη ζωή. Είναι η γυναίκα που, άσχημη ή όμορφη, άλλωστε τα κριτήρια είναι υποκειμενικά, αποπνέει σίγουρα θηλυκότητα και μία ύπουλη σχεδόν γοητεία, μία σαγήνη.

Όμως στη λογοτεχνία συνδυάζεται με μια εξαιρετική εξωτερική ομορφιά. Μοιραία όμορφη είναι η Κίρκη, ένας πρωταρχικός τύπος μοιραίας γυναίκας, μοιραία είναι και η Θεοφανώ του Παλαμά στη Φλογέρα του βασιλιά τρεις χιλιάδες χρόνια αργότερα, για να θέσω την ευρύτητα του θέματος. Λογοτεχνικά. Από τη σκοπιά μου, θα επιμείνω στην ιταλική επική παράδοση του 16ου αιώνα, ωστόσο, διότι είναι το αντικείμενο της μελέτης μου εδώ και κάμποσο καιρό, σχέση πάντα με την Κρητική Λογοτεχνία της Αναγέννησης.

Η Ελευθερωμένη Ιερουσαλήμ του Τάσο (Gerusalemme Liberata, 1581) αποτελεί πιο πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη του θέματος, καθώς και η μεγάλη του επιρροή, ο Αριόστο με τον Μαινόμενο Ορλάνδο του. Γράφω για δύο συγκριμένες “γόησσες”, την “Αλτσίνα” του Αριόστο, αλλά και την “Αρμίδα” του Τάσσο, δύο διαφορετικά πρότυπα “εκμαυλιστριών”, femmes fatales”.

Η πρώτη, η Αλτσίνα, θεωρείται από τον Gilbert Highet – και συμφωνώ μαζί του – μια μορφή που έχει δανειστεί πολλά από τα χαρακτηριστικά της από την μάγισσα Κίρκη της Οδύσσειας. Αυτή σαγηνεύει έναν από τους κυριώτερους ήρωες του Μαινόμενου Ορλάνδου, τον Ρογήρο, και τον κάνει να απομακρυνθεί από την αγαπημένη του, την Βραδαμάντη. Μαζί της ο Ρογήρος κυλάει σε κάθε είδος αμαρτία, στην χλιδή, την ηδονή εξαχρειώνεται. Ο ποιητής χαρακτηριστικά τον εμφανίζει ντυμένο με ρούχα θηλυπρεπή, σαν ένας από την Βαλένθια, όπως γράφει! Τελικά, η καλή μάγισσα Μέλισσα, σώζει τον Ρογήρο, του υπενθυμίζει πόσο τον περιμένει η Βραδαμάντη και τον ωθεί να αποδράσει.

Ο Ρογήρος αποδρά όντως και κατευθύνεται στην αυλή της αντιπάλου της πρώην ερωμένης του, της Λογιστίλλας με την οποία η Αλτσίνα βρίσκεται σε πόλεμο. Μάλιστα, όταν η Μέλισσα του “ανοίγει τα μάτια”, ο Ρογήρος βλέπει την Αλτσίνα όπως πράγματι είναι, μια άσχημη γυναίκα, και όχι μια καλλονή, όπως του είχαν δείξει οι μαγγανείες της την ίδια στα μάτια του. Μια γυναίκα, επίσης, γερασμένη, μεγάλης ηλικίας. Η Αλτσίνα τον κυνηγά, αλλά τελικά δεν κατορθώνει να τον επανακτήσει. Όμως ο ποιητής έπειτα περνά σε άλλες ιστορίες, δεν επιμένει ιδιαίτερα σε αυτήν την ιστορία. Από την Αλτσίνα ο αναγνώστης συγκρατεί κάποια βασικά στοιχεία του χαρακτήρα της, όπως η κακία της, διότι όταν έχει συνάψει σχέση με τον Ρογήρο τον βαριέται και έχει ήδη ξεκινήσει νέο ειδύλλιο, η μοχθηρία της δηλαδή και η ικανότητά της να μετατρέπει τους άντρες σε δέντρα, φυτά και ζώα. Ο Αστόλφος, ένας άλλος ήρωας που συναντά ο Ρογήρος προτού μπει στο παλάτι της, τον είχε προειδοποιήσει. Ο ίδιος είχε μεταβληθεί από τη μάγισσα σε δέντρο. Η εικόνα φυσικά είναι παρμένη από τον Δάντη, που και αυτός ακολουθεί τον Βιργίλιο. Αυτά, λοιπόν, επαρκούν για την Αλτσίνα, ώστε να την αντιπαθήσουμε.

François Boucher, Ρινάλδο και Αρμίδα, 1734

Η άλλη μάγισσα, η Αρμίδα, εμφανίζεται στην Ελευθερωμένη Ιερουσαλήμ του Τάσο, όπου δίνεται η προσπάθεια των χριστιανών να κατακτήσουν την Ιερουσαλήμ στα τέλη του 11ου αιώνα (1096-1999 μ.Χ ιστορικά). Είναι μια μορφή που και αυτή αντλεί στοιχεία από την Κίρκη, όπως το χάρισμα της να μεταμορφώνει σε ψάρια τους ιππότες, πράγμα πολύ επιτυχημένο και ως παρομοίωση, μιας και οι θώρακες τους οι φολιδωτοί τους κάνουν όντως να μοιάζουν με ψάρια. Είναι μια μουσουλμάνα ηρωίδα, μια μάγισσα-πριγκίπισσα της κατακτημένης πια από τους χριστιανούς Αντιόχειας, που γοητεύει τον κεντρικό ήρωα, τον Ρινάλδο, και τον παίρνει μαζί της στο έξοχο παλάτι της με τους υπέροχους κήπους της, ένα τοπίο που έχει γίνει συμβολικά στην δυτική λογοτεχνία ο τόπος των απολαύσεων και της ηδονής. Χωρίς τον Ρινάλδο, οι χριστιανοί στο στρατόπεδό τους υποφέρουν, δέχονται ισχυρές επιθέσεις από τους μουσουλμάνους, τις οποίες δεν κατορθώνουν να αποκρούσουν παρά μόνο με μεγάλη δυσκολία. Ο Ρινάλδος έχει, μάλιστα, αποχωρήσει οικειοθελώς και αγανακτισμένος από το στρατόπεδο τους, προτού μπλέξει στα δίχτυα της γόησσας, κατηγορούμενος για το φόνο του υπερφίαλου πρίγκιπα της Νορβηγίας Γκερνάνδου.

Ο αρχηγός των χριστιανών, ο Γοδεφρείδος της Μπουγιόν (στο σημερινό Βέλγιο) σαν ένας άλλος Αγαμέμνονας πρέπει να υποχωρήσει από το θυμό του και την απόφασή του να τιμωρήσει τον νέο αυτό Αχιλλέα, ώστε να οργανωθεί αποστολή σωτηρίας του Ρινάλδου από τη νήσο των Μακάρων που ζει πια με την αγαπημένη του Αρμίδα ο Ρινάλδος. Αυτό και γίνεται. Δύο γενναίοι και εθελοντές σταυροφόροι, ο Ουβάλδος και ο Κάρλος, εισχωρούν στο παλάτι της Αρμίδας, βρίσκουν τον Ρινάλδο να ερωτοτροπεί με την Αρμίδα και, όταν κάποια στιγμή η κόρη φεύγει, πείθουν τον νεαρό ήρωα να την εγκαταλείψει. Η νεαρή ηρωίδα τους βλέπει και φωνάζει μάταια προς τον άπιστο εραστή της. Έπειτα πηγαίνει στο στρατόπεδο των μουσουλμάνων και ζητά έναν προστάτη που θα εκδικηθεί σκοτώνοντας τον Ρινάλδο.

Κατανοούμε από την εξέλιξη αυτή πως η ερωτική ιστορία του Ρινάλδου και της Αρμίδας είναι μία αληθινή, πονεμένη ιστορία. Και δεν σταματά εδώ. Οι δύο νέοι ξαναβρίσκονται στο πεδίο των μαχών. Η Αρμίδα προσπαθεί να σκοτώσει με το βέλος της ως άλλη Αρτέμιδα τον πρώην αγαπημένο της, αλλά με μισή καρδιά. Κατά βάθος τον αγαπάει ακόμα. Ο Ρινάλδος επιλέγει σοφά να την αποφύγει. Η Αρμίδα τότε, εξαγριωμένη, καταφεύγει σε ένα σπήλαιο στην ερημιά, όπου προσπαθεί να αυτοκτονήσει. Όμως ο Ρινάλδος, που την έχει ακολουθήσει, την αποτρέπει. Της εκδηλώνει τον έρωτά του και την απόφασή του να την παντρευτεί, πράγμα που θα τον χαροποιήσει, και περισσότερα αν αλλαξοπιστήσει. Και το έργο κλείνει έτσι, με τους δύο ήρωες-γενάρχες του ηγεμονικού οίκου των Έστε στην Φερράρα στο συλλογικό υποσυνείδητο αγαπημένους. Αυτή η ιστορία τροφοδότησε μια σειρά από έργα, πάνω από πενήντα, όπερες και άριες, και είναι πασίγνωστη στην Ιταλία και όλη την Δυτική Ευρώπη. Εδώ, λίγες αναφορές κάνει ο Παλαμάς, όταν χαρακτηρίζει στην Φλογέρα του Βασιλιά του την βασίλισσα Θεοφανώ “Αρμίδα Βοσπορίτισσα” και γράφει επίσης για “τους κήπους της Αρμίδας”, αναφορά που ίσως έχει πάρει από τους “Τρεις σωματοφύλακες” του Αλεξάνδρου Δουμά πατέρα.

Πρόκειται, λοιπόν, για ιστορίες που αφορούν δύο μοιραίες γυναίκες με διαφορετικό όμως ήθος και κατάληξη. Η Αλτσίνα είναι μια γυναίκα που έχει ουσιαστικά το ρόλο και το χαρακτήρα μιας σαγηνεύτριας με κακό ήθος, μίας πόρνης, μιας κακιάς γυναίκας, ενώ η Αρμίδα, παρότι αρχικά φαίνεται ακόλαστη, ερωτεύεται αληθινά και πληγώνεται από τον Ρινάλδο. Η Αλτσίνα είναι μια γυναίκα ασταθής στους έρωτες της, τους οποίους συνάπτει με ευκολία, ενώ η Αρμίδα, αν και χρησιμοποιεί το φύλο της για να σαγηνεύσει τους άντρες, δεν είναι άστατη στα ερωτικά της, αυτόν που αγάπησε πραγματικά παντρεύτηκε κιόλας.

Όμως, δεν θα μπορούσε βέβαια να είναι διαφορετική η προσέγγιση για την θεμελιώτρια ενός σημαντικού οίκου δουκών της Ευρώπης: ο ποιητής εξαγνίζει το ρόλο της στην ιστορία και την παρουσιάζει ως μία τίμια και ηθική γυναίκα. Η λογοτεχνία κάνει επιλογές ανάλογα με τις σκοπιμότητες που εξυπηρετεί. Οι γενικεύσεις, αυτό είναι το βασικό νόημα του κειμένου, δεν είναι καλές. Υπάρχουν τύποι και τύποι ανθρώπων. Η δεξιοτεχνία του κάθε ποιητή, η ιδιοσυγκρασία, το ταπεραμέντο του, για να χρησιμοποιήσουμε για τους δύο ποιητές αυτούς έναν συμπατριώτη όρο τους, δίνει το στίγμα σε κάθε έργο και διαμορφώνει και τις δικές μας αντιλήψεις.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *