Di vin dolce di Candia

Μερικές αναφορές στην Κρήτη στη δυτική ποίηση από τον 15ο εώς και τον 17ο αιώνα

Νίκος Α. Παπαδάκης
Νίκος Α. Παπαδάκης

(«Ό άντρας με το μπλε μανίκι», Τιτσιάνο, 1510 περίπου – λεπτομέρεια) Παραδοσιακά εθεωρείτο ότι απεικόνιζε τον Ariosto, και γι’αυτό συνόδευε τις περισσότερες εκδόσεις του έργου του, πράγμα που ωστόσο απορρίπτεται από τους θεωρητικούς σήμερα.

Δεν είχα συγκεκριμένο στόχο να εξετάσω αναφορές στην Κρήτη στη δυτική ποίηση, απλά διάβαζα κάποια κείμενα για προσωπική ευχαρίστηση, ποιητικά κείμενα, τα οποία θεωρώ εξαιρετικά ενδιαφέροντα για την διαμόρφωση μιας άποψης σχετικά με το τί έχει δώσει η Ευρώπη και η Αγγλία στην παγκόσμια λογοτεχνία. Συγκεκριμένα οι ποιητές αυτοί ήταν ο Λουντοβίκο Αριόστο (1474-1532), ο Πιερ ντε Ρονσάρ (1524-1585) και ο Τζων Ντρίντεν (1631-1700). Όλοι τους στάθηκαν ιδιαίτερα αναγνωρισμένοι στην εποχή τους, ο Ντρίντεν μάλιστα ήταν και ο πρώτος δαφνοστεφής ποιητής (poet laureate) στην Αγγλία. Όλοι τους, επίσης, είναι, θεωρώ, σχετικά άγνωστοι στο ελληνικό κοινό εξαιτίας έλλειψης μεταφράσεων, κενό που ευελπιστώ κάποτε να καλυφθεί.

Λουντοβίκο Αριόστο

Ο φερραρέζος στην καταγωγή ποιητής, γεννημένος στην Ρέτζιο Εμίλια, περιλαμβάνει πολλές αναφορές στην ελληνική μυθολογία στο έργο του ως μέρος μιας νέας διάστασης, μιας επανάστασης στην εμβάθυνση των γνώσεων των δυτικών για την αρχαιότητα, αυτής δηλαδή που επέφερε η μελέτη αρχαίων Ελλήνων και Λατίνων συγγραφέων και η άνθιση των αρχαιογνωστικών/ανθρωπιστικών σπουδών, που συμπυκνώνεται με τη λέξη “Αναγέννηση”. Είναι λογικό να περιλαμβάνει τα ονόματα Κρητών ηγεμόνων, όπως ο Μίνωας και η Πασιφάη, ή τον Δαίδαλο στο έργο του. Όμως περιλαμβάνει στον Μαινόμενο Ορλάνδο του (Orlando Furioso, οριστική έκδοση 1532), μάλλον στα πλαίσια της απομίμησης του Βιργιλίου, του ανώτερου επικού ποιητή στη δυτική μεσαιωνική σκέψη, ένα ολόκληρο επεισόδιο που διαδραματίζεται στην Κρήτη. Εκεί καταλήγουν τα νόθα παιδιά των συζύγων των Αχαιών ηγεμόνων, που εμβρόντητοι για την απιστία των γυναικών τους, τα εξορίζουν από τις αυλές τους.

Μια αναφορά κάνει, ωστόσο, ο Αριόστο και στην σύγχρονή του Κρήτη, την βενετοκρατούμενη τότε, με μια φράση του τριακοστού έβδομου-από τα σαράντα έξι συνολικά-τραγούδια/άσματα (canto=τραγούδι) του έργου του. Για να γίνω πιο αναλυτικός, αναφέρει στην εξηκοστή έβδομη (67) στροφή (stanza=οκτάστιχη στροφή) του τραγουδιού αυτού, στον στίχο 5 “di vin dolce di Candia” (“από γλυκό κρασί ηρακλειώτικο/κρητικό”). Η μετάφρασή μου είναι διπλή, γράφω “ηρακλειώτικο/κρητικό” γιατί η λέξη “Candia” αναφέρεται τόσο στην Κρήτη, όσο και στην πρωτεύουσά της. Με επιφύλαξη, προτιμώ το πρώτο, διότι ήταν πιο λογικό να υπάρχει αναφορά στο “μαλεβιζιώτικο” κρασί της περιοχής του Ηρακλείου, της πρωτεύουσας των Βενετών, της “άλλης Βενετίας στην Ανατολή” όπως αναφέρεται σε έγγραφα που έχει εντοπίσει η σπουδαία ιστορικός Χρύσα Μαλτέζου.

Μια αναφορά πιο συγκεκριμένη σε κρασί από άλλους τόπους της Κρήτης δεν είναι φυσικά απίθανη, όπως στην “αμβροσία τω Χανιώ” στον κρητο-επανησιακό Ζήνωνα (Αλεξίου 1991, πρόλογος, στ. 189, σελ. 129) από τον Χανιώτη πιθανέστερα ποιητή του. Εντούτοις θα ήταν λιγότερο αναμενόμενη για έναν μη γνώστη της κρητικής πραγματικότητας, που θα αναφερόταν ευθέως στα Canea, με την ευθυβολία που διακρίνει τους δυτικούς στις αναφορές τους. Εξού και η δική μου τοποθέτηση περί “ηρακλειώτικου” κρασιού. Αυτό ενδεχομένως δεν έχει καθοριστική σημασία, είναι μικροτοπικισμός σε τελική ανάλυση. Η Κρήτη είναι μία. Καθοριστική, για να μην μακρηγορώ περαιτέρω, είναι η αναφορά στο καλής ποιότητας κρητικό κρασί.

Ειρήσθω εν παρόδω, αναφορά στην Κρήτη και στο κρητικό κρασί υπάρχει στο σχετικά άγνωστο μεσαιωνικό ουαλικό ποίημα που τιτλοφορείται στα σύγχρονα αγγλικά The death of Arthur, ανωνύμου ποιητή, πηγή για το σπουδαιότερο πεζό του Τόμας Μάλορυ Le Morte Darhtur (Caxton, Λονδίνο 1485). Tο ποίημα αυτό χρονολογικά τοποθετείται γύρω στα 1400 από τον μεταφραστή του Simon Armitage (Faber &Faber, Λονδίνο 2012) και είναι γνωστό στους ερευνητές και ως Alliterative Morte Arthure. Εκεί διαβάζουμε ότι στο Κάμελοτ προσφέρανε πρώτα-πρώτα κρητικά κρασιά (“Cretan wines”, σελ. 10, αράδα 11). Επίσης, όταν ο Αρθούρος αναλαμβάνει πόλεμο εναντίον του Ρωμαίου αυτοκράτορα Λούκιου, τότε ο τελευταίος καλεί συγκέντρωση των συμμάχων του, ανάμεσα στους οποίους περιλαμβάνονται και βασιλείς από την Κρήτη (“from Crete and Cappadocia many noble kings”, «από την Κρήτη και την Καππαδοκία πολλοί ευγενείς βασιλιάδες», σελ. 23, αράδα 27). Προφανώς οι αναφορά γίνεται διότι η Κρήτη είναι ιδιαίτερα προβεβλημένη από τον Βιργίλιο, αλλά υπήρξε και μέρος ρωμαϊκής επαρχίας, αυτής της “Κρήτης και Κυρηναϊκής”, με πρωτεύουσα την Γόρτυνα στην εύφορη πεδιάδα της Μεσαράς.

Οι αναφορές των δύο αυτών ποιημάτων στο κρητικό κρασί είναι σύμφωνες με την ιστορική πραγματικότητα και αποτελούν και μία υπενθύμιση-δέσμευση-ευθύνη για όσους υπηρετούν στο χώρο αυτό σχετικά με τις μεγάλες προσδοκίες που διαθέτουμε για την παραγωγή καλού κρασιού στο νησί στις μέρες μας. Γίνονται ζωηρές προσπάθειες προς την πλευρά αυτή, όπως γνωρίζω.

Πιερ ντε Ρονσάρ

Ο Ρονσάρ έχει μία ανάλογη με τον Αριόστο αναφορά για την Κρήτη, σε ένα μέρος του ανολοκλήρωτου εθνικού έπους του “Η Φραγκιάδα” (“La Franciade”, Παρίσι 1572) που διαδραματίζεται σε αυτήν την περιοχή του ελληνικού χώρου. Και ο Ρονσάρ γράφει σε μία περίοδο που η Κρήτη βρίσκεται υπό την εξουσία των Βενετών, όμως πλέον έχει χαθεί η Κύπρος, το μεγάλο αυτό νησί-προγεφύρωμα με την Ασία. Η αναφορά στην Κρήτη ίσως απηχεί και την σπουδαιότητα της νήσου για τους χριστιανούς της περιόδου, αν και, λάτρης του Βιργιλίου όπως όλοι οι επικοί ποιητές της εποχής, ο Γάλλος ποιητής προφανώς επηρεάζεται από τον “δάσκαλό του”.

Με άλλα λόγια, ένα ενδεχόμενο χάσμα από πληροφορίες που έχουμε, αν μεταβούμε από τον Βιργίλιο απευθείας στην όπερα Ιδομενέας, βασιλιάς της Κρήτης ή Ιλλία και Ιδαμάντης (Idomeneo, il re di Creta ossia Illia e Idamante, πρεμιέρα 1781) του Βόλφγκαγκ Αμαντέους Μότσαρτ, το συμπληρώνουν ως πληροφορίες για την μοίρα του Κρητικού βασιλιά και του τόπου του οι ποιητές του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης.

Τζων Ντρίντεν

Μια τελευταία αναφορά για την Κρήτη υπάρχει στα έργα του δαφνοστεφούς Άγγλου ποιητή, υποστηρικτή της παλινόρθωσης και του Καρόλου Β΄ συγκεκριμένα. Είναι μια διαφορετικού περιεχομένου αναφορά. Στο ποίημα του “Epitaph on Sir Palmes Fairborne’s Tomb” («επιτάφιος στον τάφο του ιππότη Πάλμες Φέρμπορν», Wordsworth editions, Λονδίνο 1995, σελ. 177) στους στίχους 8-9 αναφέρει:

“The Candian siege his early valour knew,

Where Turkish blood did his young hands imbrew”

Ας μου επιτραπεί μια μετάφραση, έστω μια παράφραση:

“Η μάχη είχε του Χάνδακα την πρώιμη γνωρίσει

αξία του, το χέρι του έχει αίμα Τούρκων χύσει”  

Πράγματι, ο Φέρμπορν είχε πολεμήσει στο Ηράκλειο πολύ μικρός. Ο ίδιος είχε γεννηθεί ένα χρόνο πριν την έναρξη των μακροχρόνιων μαχών του Κρητικού Πολέμου, στα 1644. Προερχόταν από οικογένεια που διακρίθηκε στα στρατιωτικά πράγματα. Ήταν επαγγελματίας στρατιώτης και το 1661 έφυγε από την Κρήτη, πήγε να πολεμήσει αλλού. Επόμενος σταθμός στην καριέρα του υπήρξε η Ταγγέρη στο Μαρόκο, όπου και ανελίχθηκε και, με την πάροδο των ετών, διετέλεσε Κυβερνήτης της το 1680, αποκρούοντας μια μεγάλη επίθεση των Μαυριτανών. Ο Φέρμπορν πέθανε το 1698 και ο τάφος του βρίσκεται στο αββαείο του Γουέστμινστερ, όπου έχει πάνω του σκαλιστεί στο μάρμαρο το ποίημα του Ντρίντεν με την αναφορά στην Κρήτη (βλ. Και Charles Dalton (ed.), English Army Lists and Commision Registers, 1661-1714, v. I. 1661-1685, Λονδίνο 1892, σελ. 9 και Dictionary of National Biography, Λονδίνο 1885-1900).

Ο Φέρμπορν, ο οποίος μετά την συμμετοχή του στον Κρητικό Πόλεμο είχε προσθέσει στα στρατιωτικά του σύμβολα/θυρεό (coat of arms) και ένα κεφάλι Τούρκου, είναι ένας απλός στρατιώτης τα χρόνια αυτά, δεν έχει ακόμα λάβει τίτλους και αξιώματα, όπως αργότερα. Το όνομά του, παρ’ όλα αυτά, αξίζει να προστεθεί δίπλα σε αυτά των επισήμων Άγγλων που πολέμησαν στην Κρήτη, που τα αναφέρει σε μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη του ο Καθηγητής Κώστας Γιαβής με τίτλο “Ο Κρητικός Πόλεμος στη συλλογική φαντασία της Δύσης”, η οποία εκδόθηκε στα Πεπραγμένα του 12ου Κρητολογικού Συνεδρίου (σε ηλεκτρονική μορφή μόνο).

Ελπίζω ότι με το κείμενο αυτό συνέβαλα, έστω και ελάχιστα, στην αύξηση των γνώσεων μας για την πρόσληψη της Κρήτης σε κείμενα δυτικών συγγραφέων του 16ου και 17ου αιώνα. Η προσπάθεια συνεχίζεται. Η αναζήτηση πρέπει να είναι διαρκής και όχι στατική, αν θέλουμε να βρούμε νέα στοιχεία που προωθούν τις κρητολογικές σπουδές, και την γνώση μας για τον τόπο μας εν γένει.