Περί πολιτισμού

Γιάννης Ζωγραφάκης
Γιάννης Ζωγραφάκης

Όταν μιλάμε για πολιτισμό, στο μυαλό μας πάντα έχουμε μια γενική όσο και αόριστη ιδέα, η οποία μέσα της περιλαμβάνει το συνολικό επίπεδο μιας κοινωνίας σε όλες τις διαβαθμίσεις της.

Αν κάποιος αναζητήσει σε μεγαλύτερο βάθος την έννοια αυτή, μάλλον θα μπερδευτεί περισσότερο από ότι θα ξεμπερδευτεί, εφόσον η εννοιολογική σημασία που έχει πάρει η λέξη αυτή ανά τους αιώνες, έχει να κάνει κυρίως με την ανάγκη που παρουσιάζεται σε κάθε εποχή για αλλαγή ή για ρύθμιση μιας συγκεκριμένης νοοτροπίας, η οποία πάντα έχει σχέση με την καλυτέρευση της κοινωνίας.

Έτσι τον 16ο αιώνα η έννοια του πολιτισμού, η οποία θεωρώ ότι κακώς ταυτίστηκε απόλυτα με την Γαλλική λέξη Civilisation, αποδόθηκε από τον ιστορικό Lucien Febvre ως μια αρετή, αυτή της διακριτικότητας, της ειλικρίνειας και της ευγένειας.

Αυτά όντως ήταν τα στοιχεία που έλειπαν από την κοινωνία την εποχή εκείνη, ώστε να υπερβεί την καθαρά βιολογική της υπόσταση και να φτάσει κάπου πιο ψηλά.

Φυσικά αυτός ο ορισμός αυτομάτως περιόρισε το εύρος της έννοιας του πολιτισμού σε μια συγκεκριμένη προσωπική συμπεριφορά, η οποία αφορά την ατομική ευθύνη απέναντι στον εαυτό μας και έπειτα στο κοινωνικό σύνολο, και όχι σε ένα σύνολο ανθρώπων, δηλαδή σε μια ολοκληρωμένη κοινωνία.

Στην ανάγκη της εποχής ο προσωπικός – εσωτερικός ανθρώπινος παράγοντας και η διαχείριση του εαυτού του είναι προφανώς σημαντικότερη για το σύνολο από ότι η εξωτερική δυναμική και ανάπτυξη του ίδιου του συνόλου.

Λίγα χρόνια μετά, και προσπαθώντας να καλύψει άλλες ουσιαστικές ανάγκες, ο Αδαμάντιος Κοραής την λέξη πολιτισμό την ταύτισε με την τέχνη, την φιλοσοφία και τις επιστήμες, δηλαδή τις ανώτερες διανοητικές εκφράσεις και αναζητήσεις του ανθρώπου οι οποίες δύνανται όχι να αλλάξουν μόνο τον άνθρωπο αλλά και την ποιοτική σύσταση της κοινωνίας.

Φυσικά, σε μια τόσο ευρεία έννοια που μπορεί μέσα της να περιέχει όλο το φάσμα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, κάθε ερμηνεία και κάθε προσέγγιση είναι σωστή, εφόσον άπτεται των καταστάσεων εκείνων που συντελούν στην υπέρβαση των κατώτερων ορμών και ενστίκτων, και συμβάλλουν με κάθε τρόπο στην καλύτερη μορφή μιας κοινωνίας, η οποία για να αποκτήσει αυτή την καλύτερη μορφή, θα πρέπει τα άτομα που την αποτελούν να έχουν αναπτυχθεί ανάλογα.

Φυσικά, αν θέλουμε να δώσουμε μια πληρέστερη έννοια στην λέξη πολιτισμός, εκτός από τα ανώτερα πνευματικά  προσωπικά ή κοινωνικά επιτεύγματα μιας κοινωνίας θα πρέπει να δούμε με την ίδια σοβαρότητα και τα παρελκόμενα τους τα οποία αφορούν την τεχνολογία αλλά και την βιομηχανία.

Πάντα όμως το καλό ή κακό επίπεδο ενός πολιτισμού, το ορίζει και μια άλλη αρχή η οποία είναι η ηθική βάση.

Όταν λοιπόν μιλάμε για μια βιομηχανική πρόοδο η οποία στηρίζεται σε μια εκλεπτυσμένη επιστημονική γνώση από την μια, αλλά από την άλλη σε ένα ανθρώπινο δυναμικό σκλάβων το οποίο στηρίζει αυτόν τον μηχανισμό, τότε φυσικά δεν μπορούμε να μιλάμε για ένα υψηλό επίπεδο πολιτισμού, αλλά μάλλον για ένα χαμηλότατης υποστάθμης επίπεδο.

Όταν πάλι από την άλλη έχεις ένα υψηλό ηθικό, πνευματικό, καλλιτεχνικό, επιστημονικό επίπεδο ελεύθερων διανοητών το οποίο μπορεί να μην ακολουθείται από ανάλογα βιομηχανικά θαύματα, τότε έχεις να κάνεις με ένα ανώτερο επίπεδο πολιτισμού και μπορείς εύκολα να το αναγνωρίσεις έτσι.

Οπότε ο  πολιτισμός μπορεί να έχει και θετικό αλλά και αρνητικό πρόσημο και εξαρτάται σε πολύ μικρότερο βαθμό από τις φυσικές συνθήκες μιας περιοχής, ή από την τεχνολογική πρόοδο και πολύ περισσότερο πρώτα από την προσωπική δουλειά που έχει κάνει με τον εαυτό του ο κάθε άνθρωπος, και συνολικά με την δουλειά που έχει κάνει μια κοινωνία ολόκληρη ατόμων όταν μπορεί να συνεργαστεί και να συμφωνήσει σε βασικές αρχές.

Η λέξη πολιτισμός κρατάει πολλά στοιχεία στην υπόσταση της από την εκλεπτυσμένη συμπεριφορά, την ευγένεια, την διάθεση για εξέλιξη και την απελευθέρωση των ηθών από τα κατεστημένα και σκληροπυρηνικά πρότυπα του παρελθόντος, έχει δηλαδή πάντα μέσα της μια αριστοκρατική τάση.

Πάνω σε αυτή την ιδέα έρχεται και ταυτίζεται η ξενόφερτη λέξη «κουλτούρα», η οποία έχει ταυτιστεί σε πολλά σημεία με την έννοια πολιτισμός.

Μπορεί φυσικά η κουλτούρα να θεωρηθεί ως απαραίτητη για την ύπαρξη ενός σωστού επίπεδου πολιτισμού αν θεωρηθεί ως κουλτούρα, η παιδεία αυτό δηλαδή  που ο Μάριος Πλωρίτης είχε επισημάνει ως κουλτούρα.

Γενικά ο πολιτισμός ίσως είναι το σοβαρότερο θέμα που μπορεί να διαχειριστεί ο άνθρωπος και το επίπεδό του καθορίζει σε πολύ μεγάλο, ίσως στον μέγιστο βαθμό, το μέλλον αλλά και τη βιωσιμότητά του.

Αφορά σε δεύτερο βαθμό την συνολική εξέλιξη και τα εξωτερικά χαρακτηριστικά αυτής, δηλαδή την τεχνολογία και όλο το υπόλοιπο φάσμα δραστηριοτήτων, αλλά σε πρώτο και ουσιαστικό βαθμό την προσωπική πνευματική εξέλιξη και την βελτίωση της ανθρώπινης υπόστασης, της υπέρβασης των ανθρώπινων ελαττωμάτων, η οποία φέρνει μια ακόμα φιλοσοφική αρχή για συζήτηση, την δικαιοσύνη και το ποιοτικό επίπεδο εφαρμογής αυτής της αρχής.

Και όταν αναφέρομαι στην δικαιοσύνη δεν αναφέρομαι στην ανθρώπινη νομική υπόσταση της, αλλά στην φιλοσοφική της διάσταση, η οποία είναι θέμα που δεν είναι της παρούσης να αναλυθεί.