Περί καπνών και φωτιάς

Ή, περί μιας ελληνικής πλάνης

Οδυσσέας Γραμματικάκης
Οδυσσέας Γραμματικάκης

Στην Ελλάδα συνηθίζουμε να λέμε πως “δεν υπάρχει καπνός χωρίς φωτιά”. Δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε μεγαλύτερο λάθος. Άλλωστε, εδώ και χρόνια στον δυτικό κόσμο έχει αναπτυχθεί ειδικός κλάδος της ιστορίας που ασχολείται με το φαινόμενο αυτό, και τείνει μάλιστα να εξελιχθεί σε ξεχωριστή επιστήμη.

Τυχαίνει να έχω στα χέρια μου το βιβλίο με τον ομολογουμένως βαρετό τίτλο “Άγνωστοι καπνοί χωρίς φωτιά στη νεότερη ιστορία: μια κριτική προσέγγιση” του συγγραφέα Γεωργίου Έρενφριντ-Γκροσζ. Πρόκειται για ένα πολύ όμορφο βιβλίο, δερματόδετο και με λεπτή χρυσοποίκιλτη καλλιγραφία στο εξώφυλλο, από εκείνα τα βιβλία που αρέσκονται να στολίζουν σε περίοπτη θέση στη βιβλιοθήκη τους οι πολιτικοί όταν πρόκειται να φωτογραφηθούν ή να δώσουν συνέντευξη.

Το βιβλίο προσπαθεί να δώσει μία εικόνα για περιπτώσεις καπνών χωρίς φωτιά που, είτε λόγω έλλειψης πηγών, είτε λόγω πυκνότητας, που πάντα δυσκολεύει την έρευνα, δεν έχουν αναλυθεί ακόμα αρκετά από τους ιστορικούς. Και, παρά τον βαρετό τίτλο, η γραφή είναι σπιρτόζικη και τα περιστατικά διασκεδαστικά. Αναφέρεται για παράδειγμα σε έναν καπνό, υψηλής πυκνότητας, που είχε εμφανιστεί πριν από έναν αιώνα περίπου στο κέντρο της Ζυρίχης και, όταν οι κάτοικοι έψαξαν να βρουν την πηγή του, αντίκρυσαν, ανάλογα με το ποια μαρτυρία θα πιστέψει κανείς, ένα πορτοκάλι ή μια πάπια ή ένα ρολόι. Τρέχα γύρευε δηλαδή.

Όμως η ιστορία που μου έκανε περισσότερη εντύπωση είναι η παρακάτω, την οποία και παραθέτω αυτούσια:

“Λέγεται πως σε κάποια άγνωστη χρονολογία ένας καπνός χωρίς φωτιά πήγε να πνίξει σχεδόν ολοκληρωτικά μια μικρή χώρα της Μεσογείου. Η χώρα αυτή συνόρευε στο βόρειο κομμάτι της με μια ακόμα μικρότερη χώρα, μια τόση δα χώρα, με την οποία μάλιστα μοιραζόταν ένα κομμάτι της αρχαίας ιστορίας της. Κάποια στιγμή η τόση δα χώρα χρειάστηκε, για διπλωματικούς και γεωπολιτικούς λόγους, να ονοματιστεί εκ νέου, και επειδή υπήρχε κάποιο προβληματάκι συνωνυμίας, απαιτήθηκε να υπάρξει συνεννόηση μεταξύ γειτόνων. Στην αρχή τα πράγματα πήγαιναν καλά. Φαίνεται όμως πως κάπου εκεί εμφανίστηκε ένας καπνός χωρίς φωτιά που έμμελε να πνίξει ολοκληρωτικά την μικρή χώρα, και σύντομα επεκτάθηκε και στην τόση δα χώρα. Βρίσκω ιδιαίτερα παράξενο ότι σχεδόν όλες οι πηγές συμφωνούν στο ότι ο καπνός είχε ξεκινήσει από άνθρωπο, και ακόμα πιο παράξενο ότι μια πηγή, μεταγενέστερη, αναφέρει ότι στα επόμενα χρόνια ο πληθυσμός αυτής της μικρής χώρας έκανε τον ίδιο άνθρωπο πρωθυπουργό. Ο καπνός φαίνεται ότι επεκτάθηκε πολύ γρήγορα. Εικάζω από τις μαρτυρίες ότι ήταν ισχυρότατος, κατηγορίας 5 ή ακόμα και 6, και η πυκνότητά του ήταν τόσο μεγάλη που άρχισε να οδηγεί σε ασφυξία ολόκληρο τον πληθυσμό, ακόμα και τα παιδιά στα δημοτικά σχολεία.”

Την διαβάζω και την ξαναδιαβάζω την ιστορία, αλλά δεν μπορώ να την πιστέψω. Μου φαίνεται απίθανο να πνιγεί ένας ολόκληρος πληθυσμός από έναν απλό καπνό χωρίς φωτιά, όσο πυκνός κι αν είναι αυτός. Γιατί εγώ, όπως κι εσείς φαντάζομαι, όταν το δωμάτιο γεμίσει κάπνα, ανοίγω τα παράθυρα και ο καπνός, μαζί με τη βρώμα και τη δυσωδία, εξαφανίζεται σε λίγα λεπτά. Το ίδιο ακριβώς πάω να κάνω και τώρα, ευθύς αμέσως.

(έργο φωτογραφίας: George Grosz – Explosion, 1917, λεπτομέρεια)