“Οι Σταυρωτήδες του Χριστού”

δυο λογοτεχνικές εικόνες για τους Εβραίους του Χάνδακα

Νίκος Α. Παπαδάκης
Νίκος Α. Παπαδάκης

Στον ελλαδικό χώρο οι Εβραίοι έχουν έντονη παρουσία. Η μεγαλύτερη εντοπίζεται στην Θεσσαλονίκη, το “Σαλόνικο” για τους ίδιους. Υπάρχουν μαρτυρίες και για άλλες πόλεις στην Ελλάδα με ισχυρό εβραϊκό στοιχείο, όπως τα Γιάννενα, μέσα από την λογοτεχνία και τις ιστορίες ειδικά του Δημήτρη Χατζή, του συμπολίτη τους, Το τέλος της μικρής μας πόλης (Το ροδακιό 2009, πρώτη έκδοση 1953). Τί γίνεται με την Κρήτη;

Φυσικά και στην Κρήτη υπήρξαν Εβραίοι. Και, μάλιστα, από πολύ παλιά. Υπάρχουν μαρτυρίες για αυτούς στους συμβολαιογράφους/νοτάριους της βενετοκρατίας, καθώς και σε κείμενα λογοτεχνικά. Θα αναφερθώ στα δεύτερα. Εξάλλου η σωστή ανάγνωση λογοτεχνικών έργων μπορεί να χρησιμεύσει ενίοτε και στην ιστορική ανάλυση, όπως μας έχει δείξει η γαλλική σχολή ιστοριογραφίας, η σχολή των Annales, και ειδικά ο Μεσαιωνιστής Ζακ Λε Γκοφ (Jacques Le Goff) που απεβίωσε λίγα χρόνια πριν. Θα εξετάσω, λοιπόν, δύο κείμενα, το ποίημα του Κρητικού φεουδάρχη και ποιητή του ύστερου Μεσαίωνα Μαρίνου Φαλιέρου Θρήνος εις τα πάθη και την Σταύρωσιν του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος Ημών Ιησού Χριστού (2η ή 3η δεκαετία του 15ου αιώνα, κοντά στο 1520), καθώς και τον γνωστότερο στο ευρύ κοινό Καπετάν Μιχάλη (1953) του Νίκου Καζαντζάκη. Η απόστασή τους, 3 αιώνες περίπου, και τα διαφορετικά κοινωνικά πλαίσια και συμφραζόμενα τους-ο Φαλιέρος γράφει στην ενετοκρατία, ο Καζαντζάκης αφηγείται μια ιστορία/μυθιστορία της τουρκοκρατίας- θα μας δείξει και την σταθερότητα ή μη της λογοτεχνικής παρουσίασης των Ιουδαίων του Χάνδακα (185-190).

Η πρώτη αναφορά, αυτή του Βενετοκρητικού άρχοντα και σημαντικού ποιητή Μαρίνου Φαλιέρου, ενός από τους ελάχιστους της πρώιμης φάσης της λεγόμενης Κρητικής Αναγέννησης, λόγω της θεματικής του έργου του είναι σαφώς αντισημιτική. Μιλά για τους “σταυρωτήδες του Χριστού”, του “Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών”, οπότε και οι απόψεις του για όσους θεωρεί ότι τον σταύρωσαν δεν είναι άμοιρες καταγγελιών. ΄΄Ισα-ίσα, όπως δείχνουν οι δύο Ολλανδοί εκδότες του και δραστήριοι νεοελληνιστές, οι Βιμ Μπάκερ (Wim Bakker) και Άρνολντ φαν Χέμερτ (Arnold Gemert) ο Φαλιέρος συντονίζεται με τις πανευρωπαϊκές αντισημιτικές αναφορές και είναι ένας από τους λίγους Έλληνες που το κάνει αυτό (όλες οι αναφορές του Φαλιέρου στις σελ. 89-95 της έκδοσής τους).

Μια αναφορά από το έργο του Φαλιέρου πείθει και τον πλέον δύσπιστο αναγνώστη για το μένος του εναντίον των Εβραίων:

“Κι εσείς, Εβραίοι, για να ’χετε πολλή την ολουχθρία,
πράσσετε καταπάνω του ως άνομα θερία.
Μα, άδικο γένος, άγνωρο, έπρεπε να κατέβουν
όλες οι στίες του ουρανού κι αυτές της γης ν’ ανέβουν
και να σμιχτούν να κάψουσιν και να σας αφανίσου,
για να’ν’ περίσσα η φταίση σου κι η κακοθέλησή σου”

(σελ. 129, στιχ. 131-136, ολουχθρία=γενική κατακραυγή, στίες=φωτιές, φταίση=φταίξιμο)

Ο -μάλλον Καθολικός- Φαλιέρος συνοψίζει τα αισθήματα ενός καλού χριστιανού, γαλουχημένου με την παράδοση αντισημιτισμού αιώνων. Οι Εβραίοι του Χάνδακα αποτελούσαν μία μεγάλη κοινότητα, με δική της συνοικία, κοντά στον Άγιο Πέτρο και Παύλο, την Τζουντέκα (Judecca) ή Οβραιακή. Προφανώς είχαν τον πατροπαράδοτο ρόλο των εμπόρων και των τοκογλύφων. Οι πλούσιοι συνήθως δανειζόμενοι από αυτούς τρέφουν αισθήματα εντελώς αρνητικά προς δανειστές τους. Ας θυμηθούμε και τον Έμπορο της Βενετίας του Σαίξπηρ. Οι Ιουδαίοι του Χάνδακα και οι Αρμένιοι, άλλη παμπάλαια κοινότητα του Ηρακλείου, ακόμα και με την Άλωση της πόλης από τους Τούρκους, λίγοι εξ αυτών, παρέμειναν στην πόλη. Σε πολλές νεοελληνικές αναφορές, όπως στην Γη του Πόντου του Ψαθά, γίνεται αναφορά με θαυμασμό στο εμπορικό δαιμόνιο Εβραίων και Αρμενίων. Στον Χάνδακα ισχύει αυτή η διαπίστωση.

Μαρτυρίες για Εβραίους στην Κρήτη σώζονται στα αρχεία των νοταρίων του Χάνδακα, όπως του Εμμανουήλ Γρηγορόπουλου. Ονόματα εβραϊκά και πράξεις δικονομικού περιεχομένου που περιλαμβάνουν άτομα του έθνους τους. Η παρουσία τους στο νησί είναι συνεχόμενη και φτάνει ως τις μέρες μας. Ο ίδιος θυμάμαι πως είχα στο δημοτικό, την περασμένη πλέον χιλιετία, ένα συμμαθητή Εβραίο, ένα ήρεμο και ντροπαλό παιδί. Δεν ξέρω τι έγινε, χαθήκαμε αργότερα, όταν μεγαλώσαμε. Πάντως ήταν δακτυλοδεικτούμενος ως ένα σπάνιο πλάσμα, όχι αρνητικά τότε.

Ο Καζαντζάκης, για να επανέλθω στις αναφορές σε κείμενα, κάποιους αιώνες αργότερα, περιγράφοντας το Πάσχα στο τουρκοκρατούμενο Μεγάλο Κάστρο, βάζει ένα “περίεργο”, αν δεν γνωρίζει κανένας αυτήν την αντισημιτική παράδοση και στο Ηράκλειο, επεισόδιο. Την Μεγάλη Εβδομάδα, όταν τα πνεύματα των χριστιανών είναι οξυμένα μέσα από την κατήχηση για τον αρνητικό ρόλο των Εβραίων στην Σταύρωση του Θεανθρώπου, ο γιός του Καπετάν-Μιχάλη, το Θρασάκι, ένα παιδί που αναπτύσσει έντονα παραβατική συμπεριφορά απομιμούμενος, μαϊμουδίζοντας τον πατέρα του, βάζει φωτιά με τους φίλους του στην εβραϊκή συνοικία της πόλης:

Τι πάει να πει, έλεγε με το νου του, να φκιάνεις Οβραίους με κουρέλια κι άχυρα και να τους καις· να καις ζωντανούς Οβραίους, αν θες να έχεις την ευκή του Χριστού!” (σελ. 189)

Προφανώς, σε έργο γραμμένο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και δημοσιευμένο το 1953, η αναφορά αυτή είναι ιδιαίτερα φορτισμένη με τις αναμνήσεις του ολοκαυτώματος και το θάνατο χιλιάδων ατόμων, εκατομμυρίων, στα ναζιστικά κρεματόρια. Όμως ο Καζαντζάκης δεν επιμένει στον αντισημιτισμό ενός ανώριμου παιδιού, πάει πιο πέρα την υπόθεση. Όταν το Θρασάκι αντιλαμβάνεται πόσο κακό έκανε, σπεύδει να βοηθήσει να σβηστεί η φωτιά που το ίδιο και οι φίλου του άναψαν. Ο ανθρωπισμός υπερνικά την βαρβαρότητα, έστω και εκ των υστέρων. Αυτό το μήνυμα είναι όμορφο στο τέλος.

Ο Καζαντζάκης εξάλλου δείχνει με συμπάθεια την σχέση του ανιψιού του Καπετάν Μιχάλη, του Κοσμά, με την εβραιοπούλα που παντρεύτηκε κρυφά, την Νοεμή (σελ. 446, 456). Όμως, όταν έρχεται στο πατρικό του, στην πιο αλλόκοτη σκηνή στο καζαντζακικό corpus έργων, το φάντασμα του νεκρού στο Αρκάδι αδερφού του Κρητικού ήρωα, του Κωσταντή, χτυπά με μια μπουνιά στην κοιλιά την έγκυο νύφη του και την ρίχνει στο πάτωμα, με αποτέλεσμα να χάσει το παιδί που κυοφορεί (σελ. 526). Αντισημιτικό μένος ξανά! Η παράδοση συνεχίζεται, μετά από μια έκλαμψη ανθρωπισμού.

Ας συγχωρεθεί και μία προσωπική ανάμνηση. Μετά από ένα μνημόσυνο, είχα καθίσει για καφέ με μια οικογένεια φίλων σε μια πλατεία της πόλης μας. Ένας από αυτούς, αγανακτισμένος, με ρώτησε αν είχαμε Εβραίους στον Χάνδακα. Μιλώντας εκείνη την ώρα με άλλο άτομο, παράκουσα, νόμιζα ότι με ρώτησε αν ισχύει πώς δεν είχαμε Εβραίους στην πόλη μας, και απάντησα ένα “όχι βέβαια”. Η χαρά του ήταν απερίγραπτη. Ήταν μια ανακούφιση. Μετά, φεύγοντας, άκουσα να τηλεφωνεί με θριαμβευτικό τόνο και να λέει “ε, ναι, σου λέω, δεν είχαμε εμείς Εβραίους στο Ηράκλειο!”. Προφανώς μια εθνοκάθαρση συντελέστηκε μέσα του. Δεν τον ξαναείδα για να τον διορθώσω. Ελπίζω να διαβάσει το άρθρο.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *