Η τέχνη σε αναζήτηση ταυτότητας

Γιάννης Ζωγραφάκης
Γιάννης Ζωγραφάκης

Η τέχνη πάντα αναζητούσε καινούργιες διεξόδους και καινούργια μονοπάτια για να εκφράσει την ανθρώπινη ανησυχία και τα ερωτήματα που τίθενται αιώνες τώρα.

Όλες τις μορφές της τέχνης είναι σωστό πολλές φορές να τις αντιμετωπίζουμε σαν μια ολότητα χωρίς διαχωρισμούς.

Αν σκεφτεί κανείς ιστορικά την διαδρομή των τεχνών θα δει ότι ανάλογα με τις εποχές και τις επικρατούσες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες, όλο το φάσμα των τεχνών, από τις εικαστικές έως την μουσική, την ποίηση και τον τελευταίο αιώνα τον κινηματογράφο, επηρεάζονται τόσο στην θεματολογία τους όσο και στον τρόπο έκφρασης τους.

Όποια μορφή όμως και να έπαιρνε η τέχνη, πάντα είχε έναν ρόλο επαναστατικό.

Ακόμα και την εποχή της ιεράς εξέτασης βλέπουμε έργα που μέσα τους έχουν συμβολικά στοιχεία τα οποία ξεφεύγουν απόλυτα από την επικρατούσα άποψη της εποχής και δίνουν στον μυημένο θεατή, πληροφορίες που για τους υπόλοιπους ανθρώπους δεν υφίστανται.

Έτσι προς το τέλος της εποχής της Ιεράς Εξέτασης στην Ισπανία, έχουμε έναν Γκόγια ο οποίος δίνει το στίγμα της εποχής του μέσα από τις εφιαλτικές αλλά ταυτόχρονα τόσο ζωντανές γκραβούρες και πίνακες του, δηλώνοντας όχι μόνο την δική του έντονη και ψυχολογικά φορτισμένη αντίθεση αλλά και το τέλος μιας εποχής που κλείνει και αδύναμη πλέον δεν μπορεί να ελέγξει το ελεύθερο πνεύμα και την έκφραση των ιδεών του.

Αν λοιπόν έχει κάποιος αυτά τα κριτήρια μπορεί να καταλάβει πως ο Πόλοκ ήξερε να ζωγραφίζει, αλλά αναγκάστηκε να σταματήσει να το κάνει για να γίνει γνωστός.

Στις αρχές του 20ου αιώνα, εκεί που ο κόσμος αρχίζει να αποκτά μεγαλύτερη επαφή με τον υλικό κόσμο, η εποχή που ο αποκρυφισμός των σαλονιών, συγκρούεται με τον υλισμό της νέας τάξης πραγμάτων που έρχεται, εκεί που οι μέχρι τότε παραδοσιακές ιδέες και αντιλήψεις χάνουν έδαφος βλέπουμε μια τέχνη κυρίως στα εικαστικά, η οποία αποδομεί τις μορφές, δημιουργούνται διάφορα εικαστικά κινήματα τα οποία έχουν αρχίσει να βλαστίζουν από τον προηγούμενο αιώνα και έτσι φτάνουμε σε μια άκρως επαναστατική περίοδο που αν την μεταφράσεις με λέξεις, είναι σαν να σου λέει (υπάρχει και άλλος τρόπος).

Όμως μια συνεχόμενη επανάσταση γίνεται στο τέλος καθεστώς και αν το καθεστώς αυτό έχει να κάνει με την αποδόμηση, στο τέλος δεν θα μείνει τίποτα όρθιο.

Αυτό το μήνυμα είχε στείλει και ο ίδιος ο Πάμπλο Πικάσο σε μια από τις τελευταίες του συνεντεύξεις όταν σχεδόν αποποιήθηκε όλο το έργο που τον έκανε διάσημο, το ίδιο συνέβη και με τον κορυφαίο Αμερικανό Ζωγράφο Τζάκσον Πόλοκ ο οποίος προσπάθησε να ρίξει κάτω το δικό του εικαστικό οικοδόμημα αλλά στο τέλος έπεσε αυτός.

Δυστυχώς μια συνεχόμενη καλλιτεχνική επανάσταση η οποία γίνεται καθεστώς δίνει το δικαίωμα και την εύκολη δικαιολογία σε αυτούς που δεν θέλουν ή δεν έχουν την δυνατότητα να ασχοληθούν με την τέχνη, να δηλώσουν ως άλλοθι την ελευθερία έκφρασης και να μπουν σε έναν χώρο που ποτέ άλλοτε δεν θα ανήκαν.

Έτσι σήμερα και ακολουθόντας πιστά το παραμύθι του Άντερσεν Τα Ρούχα Του Αυτοκράτορα, ο κάθε ένας που μπορεί να έχει τα μέσα να γίνει δεκτός στον χώρο των τεχνών, μπορεί να δηλώσει τον εαυτό του ως εκφραστή, παράγοντας κυριολεκτικά σκουπίδια.

Έχω ακούσει την άποψη ότι η τέχνη είναι υποκειμενική και είναι θέμα γούστου.

Μεγάλο λάθος, η τέχνη ποτέ δεν ήταν υποκειμενική και ποτέ δεν θα είναι, υπάρχουν αντικειμενικά κριτήρια τα οποία δείχνουν αν το αποτέλεσμα έχει όντως κάτι να πει.

Αυτό φαίνεται περισσότερο σε μορφές τέχνης όπως η μουσική.

Ένα άρρυθμο κομμάτι, η ένας παράφωνος τραγουδιστής θα είναι πάντα εκτός, όσο και αν προσπαθήσει να επιβληθεί, είναι σαν να θέλεις να κτίσεις ένα κτίριο με λάθος τρόπο, στο τέλος το κτίριο θα καταρρεύσει.

Αν λοιπόν έχει κάποιος αυτά τα κριτήρια μπορεί να καταλάβει πως ο Πόλοκ ήξερε να ζωγραφίζει, αλλά αναγκάστηκε να σταματήσει να το κάνει για να γίνει γνωστός.

Ζούμε λοιπόν σε μια εποχή που η τέχνη ψάχνει μια καινούργια ταυτότητα, είναι ήδη κουρασμένη και μανιωδώς προσπαθεί να εκφράσει κάτι καινούργιο.

Αυτό το καινούργιο για να έχει ποιότητα και καθαρότητα, χρειάζεται να είναι πηγαίο και πραγματικά δυνατό.

Ίσως έχουμε πάρει λάθος τροπή, η αποδόμηση των μορφών, των εννοιών αλλά και των ήχων έχει φτάσει σε κορεσμό.

Πιθανώς λοιπόν η εποχή αυτή έχει άλλου είδους απαιτήσεις και ίσως είναι η ώρα να αφήσουμε την μορφή κατά μέρους για να ασχοληθούμε λίγο περισσότερο με την ουσία των πραγμάτων, η οποία έχει πλέον ξεχαστεί.