Απολίτιστοι χώροι πολιτισμού στο Ηράκλειο (μέρος 2ο)

Βασιλική του Αγίου Μάρκου

Οδυσσέας Γραμματικάκης
Οδυσσέας Γραμματικάκης

Νομίζω πως είναι πιο εύκολο να βρει κανείς ένα αγκαθάκι βαθιά βαλμένο σε μια στοίβα άχυρα, παρά κάποιον επισκέπτη που πέρασε από το Ηράκλειο και δεν μπήκε, έστω και για λίγα λεπτά, στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου. Αρκεί να την πέτυχε ανοιχτή, αφού, στις κανονικές συνθήκες λειτουργίας της, είναι επισκέψιμη μόνο τα πρωινά, κι αυτό όλο κι όλο από τις 9 μέχρι τις 2.00 το μεσημέρι, και τα Σάββατα για μισή ώρα λιγότερη, υποθέτω για να μην εναρμονίζεται με την αυξημένη κίνηση.

Φαντάζομαι πως το ωράριο που θα τηρούσαν οι Ενετοί κατακτητές όταν την έχτισαν, το 1239, θα ήταν κάπως λογικότερο. Πάντως χτίστηκε ως ένα όσο το δυνατόν ακριβέστερο αντίγραφο της μεγάλης, ομώνυμης, Βασιλικής της Βενετίας. Με βάση το ίδιο πρότυπο, εκτός από εκκλησία λειτουργούσε και ως χώρος ταφής τον Ενετών αρχόντων της περιοχής. Δυστυχώς, οι αγιογραφίες της εκκλησίας καταστράφηκαν ολοσχερώς από του Οθωμανούς, οι οποίοι την μετέτρεψαν σε τζαμί. Μεταπολεμικά, λειτούργησε για κάποια χρόνια ως σινεμά. Η παρούσα αναστήλωση και αναπαλαίωση, έγινε το 1959 με ευθύνη της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών, που προσπάθησε να την φέρει όσο το δυνατόν κοντύτερα στο αρχικό ενετικό σχέδιο. Από τότε λειτουργεί ως Δημοτική Πινακοθήκη.

Την ποιότητα της αναπαλαίωσης αυτής δυστυχώς δεν έχω την απαραίτητη επιστημονική κατάρτιση για να την σχολιάσω. Εικάζω ωστόσο ότι, επειδή στη σύγχρονη εποχή όχι μόνο υπάρχουν καλύτερα τεχνικά μέσα και επιστημονικά εργαλεία, αλλά και έχει αλλάξει συνολικά η αντίληψη για τον τρόπο αναπαλαίωσης ενός κτιρίου, ίσως με μία καινούρια μελέτη, από αρχιτέκτονες και αρχαιολόγους, κάποια πράγματα μπορούν να βελτιωθούν. Ας το αφήσω όμως αυτό στους ειδικούς.

Αυτό που δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός για να σχολιάσει, είναι η τωρινή κατάσταση του εσωτερικού του μνημείου, καθώς και η επιλεγμένη χρήση του. Με τις αμέσως παρακάτω παρατηρήσεις φαντάζομαι ότι συμφωνεί, έστω εν μέρει, και η αντιδήμαρχος πολιτισμού κ. Αριστέα Πλεύρη, η οποία είχε δηλώσει, ήδη από το 2015, πως ο χώρος είναι απολύτως ακατάλληλος ως εκθεσιακός και θα πρέπει να αναζητηθεί άλλος για αυτή τη χρήση. Ο άλλος αυτός χώρος βρέθηκε πρόσφατα, με την απόκτηση του μεγάρου Κοθρή – Λιοπυράκη στην 25ης Αυγούστου. Μέχρι τα σχέδια να γίνουν πράξεις ωστόσο, την Βασιλική έχουμε, για την Βασιλική θα γκρινιάζουμε.

Χαρακτηριστικό στήσιμο έκθεσης/εκδήλωσης στη Βασιλική. Ωραίες καρέκλες!

Η “πινακοθήκη” λοιπόν αποτελείται από έναν μεγάλο αριθμό γκρίζων, μίζερων, κινητών πάνελ, μερικούς προβολείς της κακιάς ώρας και κάτι άθλιες, και πρόχειρα τοποθετημένες, μονάδες κλιματισμού που συχνά, σαν κερασάκι στην τούρτα, συνοδεύονται από κρεμάμενα καλώδια ή πρόχειρες κατασκευές που λειτουργούν ως αποθηκευτικοί χώροι ή ως αστείας ποιότητας “καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις”. Τις περισσότερες φορές, εκτός από αυτά, υπάρχουν στον χώρο και κινητά ηχητικά, κονσόλες και μικρόφωνα έτοιμα να υποδεχτούν κάποια συναυλία ή ομιλία, τραπέζια στην είσοδο ανάλογα με τις ανάγκες της εκδήλωσης, αμέτρητες εκκλησιαστικού τύπου άβολες καρέκλες, και, το καλοκαίρι, πλήθος φωτογράφων που απαθανατίζουν νεόνυμφα ζευγάρια σε αγαπησιάρικες πόζες μπροστά στα εκθέματα ή στα λίγα ορατά στοιχεία του κτιρίου που πασχίζουν να φανούν ανάμεσα στην γκριζάδα και την κακομοιριά. Στο υπερυψωμένο κομμάτι υπήρχαν μέχρι πρόσφατα, εκτός από τους δύο εμφανείς τάφους, και κάποια έργα της μόνιμης συλλογής του Δήμου, που έμοιαζαν κάπως απορημένα να κοιτούν το χάος από κάτω και να αναρωτιούνται πότε επιτέλους θα βρεθούν σε κάποια φιλόξενη, κατασκότεινη αποθήκη. Δεν ξέρω αν κατέβηκαν οριστικά, πάντως την τελευταία φορά που πέρασα δεν υπήρχαν.

Για να είμαι ειλικρινής, κάποιες φορές όλος αυτός ο χαμός τουλάχιστον δίνει στη Βασιλική μια ζωντάνια και μια γνησιότητα που ελπίζω, όποιο και να είναι το τελικό σχέδιο, ο Δήμος να καταφέρει με κάποιο τρόπο να διατηρήσει. Και πάντως, αν είναι να καταντήσει σαν τον ναό του καθολικού Αγίου Πέτρου στην παραλιακή, δηλαδή προσβάσιμη στο κοινό μόνο για ελάχιστες εκδηλώσεις τον χρόνο, και με κάρτες δωρεάν εισόδου οι οποίες, απ’ ότι μου έχει καταγγελθεί από τρεις μέχρι στιγμής διαφορετικούς συνδημότες, πάντα καταλήγουν, ως εκ θαύματος, στην πλειοψηφία τους, στα χέρια φιλικών προσώπων των αρχών και ορισμένων υπαλλήλων τους, που έχουν και το απύθμενο θράσος να μην πηγαίνουν καν και να αφήνουν τα καθίσματα άδεια, καλύτερα η Βασιλική να μείνει ως έχει.

Ο,τι του φανεί

Η προηγούμενη Δημοτική Αρχή, πάντα διάσημη για τις αγαστές της σχέσεις με την εμπορικότητα, εφάρμοζε για τη χρήση της Βασιλικής ένα ομολογουμένως απλό, ταιριαστό στη γενικότερη νοοτροπία της, και απολύτως απολίτιστο σύστημα. Όποιος ή όποια ήθελε να τη χρησιμοποιήσει, απλά πλήρωνε ένα διόλου ευκαταφρόνητο ενοίκιο, ακριβότερο Παρασκευή και Σάββατο μάλιστα, και, εφ’ όσον υπήρχαν ημερομηνίες διαθέσιμες, την έκανε ο,τι ήθελε, χωρίς κανέναν έλεγχο ποιότητας, και χωρίς κανέναν περιορισμό στις εμπορικές χρήσεις. Ένα μαγαζάκι πολιτισμού με φόντο μνημείο προς ενοικίαση δηλαδή.

Την κατάσταση αυτή η κ. Πλεύρη είχε από την αρχή υποσχεθεί ότι θα τη συμμαζέψει, με τις εκδηλώσεις να αποκτούν αυστηρό έλεγχο ποιότητας, ώστε να συνάδουν με την ταυτότητα του χώρου. Όντως, οι εκδηλώσεις εγκρίνονται πια απευθείας από την αντιδημαρχία, αλλά και το ενοίκιο έχει καταργηθεί. Όσο για την ποιότητα και των ειρμό τους, πάρτε μια βαθιά ανάσα και διαβάστε, ενδεικτικά μόνο και σε τυχαία σειρά, μερικές από αυτές: εκδήλωση στη μνήμη του αρχιεπισκόπου Κρήτης Τιμοθέου, παιδαγωγική ημερίδα για την οικογένεια και την κοινωνία, παρουσίαση των επιτευγμάτων του Ι.Τ.Ε., έκθεση μουσικών οργάνων από τη συλλογή του Ross Daly, μουσική εκδήλωση αφιερωμένη στη Σμύρνη, έκθεση γιατρών με χόμπι τα εικαστικά, παρουσίαση του σχεδιασμού για το Ηράκλειο του 2020, παρουσίαση cd στο οποίο ο Νίκος Ξυλούρης συμπράττει με την Άννα Βίσση, εκδήλωση για το Κυπριακό και τη συνθήκη της Λωζάννης, έκθεση φωτογραφίας από γυρίσματα ταινίας, ομιλία του «εξυπνότερου Έλληνα» Ν. Λυγερού για τον Καζαντζάκη με κρητική μουσική και χορό, συναυλία συνόλων της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, βυζαντινό και παραδοσιακό τραγούδι, συναυλίες μαθητών ωδείων, έκθεση φωτογραφίας αφιερωμένη στο γυναικείο σώμα, εκδήλωση/συναυλία για τον Κορνήλιο Καστοριάδη, και, αν δεν μπερδευτήκατε ακόμα, ας βάλω και μία αληθινά μεγαλοπρεπή εκδήλωση προς τιμήν των Ενόπλων Δυνάμεων.

Κρητικοί χοροί στην Βασιλική. Ανατριχιαστική λεπτομέρεια: κάτω από τα πόδια των χορευτών υπήρχαν – ή υπάρχουν; – τάφοι.

Το πιο τραγικό είναι ότι η κ. Πλεύρη δεν έλεγε ψέμματα· το πρόγραμμα αυτό είναι όντως συμμαζεμένο σε σχέση με το προηγούμενο, και, κάποιες έστω από αυτές τις εκδηλώσεις, είναι πολύ καλύτερης ποιότητας σε σχέση με πριν. Τώρα, το συνδετικό νήμα ανάμεσα σε όλα αυτά, που υποτίθεται πως θα έδινε ταυτότητα στον χώρο, ίσως  η αντιδήμαρχος, μια ιδιαίτερα καλλιεργημένη γυναίκα, μπορεί να το αντιληφθεί. Εμένα πάντως μου θυμίζει πίνακα του Pollock, στο πιο εκκλησιαστικό, και μου αρέσει να φαντάζομαι πως κάποιος μεγαλοφυής υπάλληλος του δήμου σκέφτηκε να το οργανώσει έτσι για να δώσει μια κάποια εννοιολογική καλλιτεχνική υπόσταση στις πάμπολλες, κάποτες αδιάφορες εώς και προσβλητικές, εκδηλώσεις.

Η πρόταση του Δήμου, και μια δική μου

Ο Δήμος, εάν ερμηνεύω σωστά τις παλιότερες δηλώσεις της κ. Πλεύρη και τις μελέτες για τη Βασιλική που φειδωλά αποκαλύπτει ο κ. Αναστασάκης, σχεδιάζει να εγκαταστήσει στο νέο κτίριο της 25ης Αυγούστου μια σειρά μόνιμων εκθέσεων από τη συλλογή του Δήμου, και την Βασιλική να την λειτουργεί πια, με καλύτερο φωτισμό και μόνιμο ήχο, κυρίως για συναυλίες. Οι υπόλοιπες δράσεις, καθώς και οι εκθέσεις των δημοτών, θα μεταφερθούν σε έναν τρίτο, πιο κατάλληλο, από πλευράς χρηστικότητας, χώρο. Στη θεωρία, δε φαίνεται κακό σχέδιο, εάν φυσικά εφαρμοστεί σωστά, πράγμα το οποίο σε αυτόν τον Δήμο, με αυτές τις υπηρεσίες, είναι πάντα ένα μεγάλο ζητούμενο.

Όμως, από τη δική μου οπτική, δεν υπάρχει κανένας λόγος η Βασιλική, αφού οι λοιπές εκδηλώσεις των δημοτών βρουν καλύτερη στέγη, να πάψει να λειτουργεί ως πινακοθήκη. Με την προϋπόθεση να προσληφθεί μόνιμα μια ομάδα ικανών επιμελητών, να της δοθεί απόλυτη προστασία από τις πιέσεις των δημοσίων σχέσεων, ο απαραίτητος προϋπολογισμός, και απόλυτη ελευθερία ως προς την επιλογή των έργων, των παράλληλων εκδηλώσεων και το στήσιμό τους. Έτσι, η ομάδα αυτή θα έχει τη δυνατότητα να διοργανώνει, περιοδικά, εκθέσεις μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας, σχετικές με τον χώρο και με περισσότερο σεβασμό στο μνημείο· και για να βάλω κι ένα μέτρο σύγκρισης που όσοι είναι κοντά στην ηλικία μου, ή μεγαλύτεροι, σίγουρα το θυμούνται, εκθέσεις επιπέδου αναλόγου με αυτή των αληθινών έργων του El Greco (όχι τις καρικατούρες) και την εξαιρετική έκθεση των πορτρέτων Φαγιούμ, που στο παρελθόν, χάρις στις προσπάθειες κάποιων μεμονωμένων, ξεχωριστών ανθρώπων, είχαν φιλοξενηθεί στο χώρο.

Επιτέλους, μια ευχάριστη εικόνα: η Βασιλική κατάμεστη στη Χριστουγεννιάτικη συναυλία της Ορχήστρας Νέων του Δήμου. Να χωρούσε και ο κόσμος…

Έχω από παλιά σκεφτεί, από τα χρόνια που έζησα στην Αθήνα, ότι αυτό που τελικά διαχωρίζει τον πολιτισμό μιας πόλης, τουλάχιστον τον επίσημο, από αυτόν μιας επαρχίας είναι, κατά κυριότερο λόγο, η συνολική αντιμετώπιση της διαχείρισής του από τις αρχές:

Σε μια πόλη, η επιλογή των έργων και η διαχείριση των προϊόντων πολιτισμού, γίνεται από επιμελητές, θεωρητικούς, καλλιτεχνικούς διευθυντές, ιδρύματα και ανεξάρτητες επιτροπές, με σχετική διαφάνεια σε όλα τα επίπεδα. Έτσι, ακόμα κι αν συχνά γίνονται λάθη, οι επίσημοι, μεγάλοι χώροι διοικούνται με επιστημοσύνη και με συγκεκριμένη, σαφή στόχευση. Για τους δημιουργικούς δημότες προσφέρεται ικανός αριθμός αξιόλογων, προσβάσιμων και χρηστικών χώρων, που λειτουργούν και παραχωρούνται απολύτως δημοκρατικά και δωρεάν, για να φιλοξενήσουν οποιαδήποτε δράση τους, χωρίς η αντιμετώπιση από τις αρχές να τους κάνει να νιώθουν παραγκωνισμένοι, ανεπιθύμητοι ή υποδεέστεροι.

Σε μια επαρχία, η επιλογή των έργων και η διαχείριση των προϊόντων πολιτισμού γίνεται με τη μεσολάβηση παραγόντων και υπαλλήλων του δήμου, που, ενίοτε, απορρίπτουν ή εγκρίνουν εκδηλώσεις κατά το δοκούν, με προφάσεις γραφειοκρατίας, και εξυπηρετούν με χαρά συγγενείς και φίλους. Ο πολιτισμός ορίζεται από δημοτικούς άρχοντες που συχνά αποφασίζουν με μοναδικό κριτήριο το προσωπικό τους γούστο, και προσπαθούν, αν θέλουν να ξαναεκλεγούν, και για λόγους μικροπολιτικής, να μην πηγαίνουν κόντρα σε ισχυρές κρατικές, θρησκευτικές, κομματικές ή ιδιωτικές δομές. Και για να μην επαναστατήσουν οι δημότες, όλα αυτά καλύπτονται μονίμως πίσω από ένα πέπλο ασάφειας για τα κριτήρια επιλογής, τα οικονομικά, τους διακανονισμούς με την αρχαιολογία και τα υπόλοιπα πρακτικά ζητήματα.

Δεν χρειάζεται να σας πω σε ποια από τις δύο κατηγορίες πιστεύω ότι, δυστυχώς, ανήκει ακόμα το Ηράκλειο. Ελπίζω ωστόσο σύντομα να δω κάποια από τα θετικά σχέδια που έχω ήδη αναφέρει να γίνονται πράξη, και να αρχίσω να αλλάζω γνώμη. Γιατί ο μόνος τρόπος για να αποκτήσουμε πραγματικό πολιτισμό, είναι να ξεριζώσουμε, ακόμα κι αν πονάει, ένα ένα τα αγκαθάκια του επαρχιωτισμού, και να τα θάψουμε βαθιά μέσα σε στοίβες από άχυρα, ώστε να μην τα ξαναβρεί κανείς ποτέ.

Υ.Γ. Πριν χρόνια, μια παρέα 7 νοματαίων, μαζί με την αφεντιά μου, είχε καταφέρει, με μοναδικούς χορηγούς ένα ξενοδοχείο και δύο μεζεδοπωλεία, να καλέσει για έκθεση στα γραφεία της Μεσογείου μία κορυφαία προσωπικότητα της σύγχρονης τέχνης, τον Dan Perjovschi. Ο Dan είχε, κάνοντας βόλτες στο Ηράκλειο, περάσει και από τη Βασιλική. Το έργο που της είχε αφιερώσει ήταν αυτό:

Δε νομίζω ότι χρειάζονται άλλα σχόλια.

[Απολίτιστοι χώροι πολιτισμού στο Ηράκλειο, μέρος 1ο: ο θεατρικός σταθμός Ηρακλείου]

[Απολίτιστοι χώροι πολιτισμού στο Ηράκλειο, μέρος 3ο: το συνεδριακό κέντρο]