Αναζητώντας τον λαϊκό πολιτισμό: φλογέρες και ασκομαντούρες

Κωστής Μουδάτσος
Κωστής Μουδάτσος

 

Ασκομαντούρα ή τσαμπούνα ή άσκαυλος

Σύμφωνα με την μυθολογία ο άσκαυλος  ήταν το όργανο που έπαιζε ο περίφημος Κύκλωπας, ο Πολύφημος. Στην χριστιανική παράδοση  ασκομαντούρα έπαιζε ο Άγιος Φανούριος. Την βλέπομε σε πολλές τοιχογραφίες της βυζαντινής περιόδου.

Είναι βουκολικό όργανο  που παλαιότερα ήταν διαδεδομένο στην Κρήτη. Σήμερα παρατηρείται νέοι οργανοπαίκτες να το μαθαίνουν και να το χρησιμοποιούν. Νέα παιδιά σχηματίζουν συγκροτήματα με λύρα, λαούτο, ασκομαντούρα και νταούλι. Σε χωριά του νησιού μας, όπως είναι η Γέργερη, οργανώνονται πολιτιστικές εκδηλώσεις, αφιερωμένες σ’ αυτά τα διονυσιακά όργανα.

Ο Πιττόκος περιγράφει την κατασκευή της ως εξής: « η ασκομαντούρα γίνεται από λιανό διπλό καλάμι. Το κάθε καλάμι έχει το καπάκι στον κόντυλο και μια σειρά από τρύπες όσα είναι και τα δάχτυλα μιας χέρας. Τις τρύπες, τις καίνε με αφτούμενο κάρβουνο για να γίνουν στρογγυλές. Τις δυο καλαμένιες μπαντούρες, κάνουν να ταιριάζουν στη φωνή και τις βάζουν μέσα σε ένα  ξύλο σκαλισμένο , κούφιο σαν σωλήνα, από σφάκα γη ασφένταμο. Επειδή χαλούν τα καπάκια εύκολα είναι χωριστά και ταιριάζουν ύστερα από τον σωλήνα του καλαμιού που ‘χει τσοι τρύπες. Το ασκί φτιάχνεται από προβιά ριφίσια γή αρνίσια». Η ασκομαντούρα βγάνει πολύ βοή και δίδει ζωή στους χορευτές, γι’αυτό ταιριάζει σε διονυσιακά γλέντια όπως εκείνα της Αποκριάς. Συνοδεύεται από νταούλι και θεωρείται το όργανο των υπαίθριων λαϊκών εκδηλώσεων, λόγω του δυνατού ήχου που σκεπάζει κάθε άλλο θόρυβο. Στην Κάρπαθο υπάρχουν σχήματα με λύρα, λαούτο και ασκομαντούρα.

Οι φλογέρες

Η φλογέρα , το θιαμπόλι και η μαντούρα είναι  κατεξοχήν ποιμενικά όργανα . Έτσι κι αλλιώς οι βοσκοί έχουν το ρόλο του θεματοφύλακα της παράδοσης. Εάν σκύψομε με σεβασμό και μελετήσομε τον τρόπο ζωής τους θα μάθομε πολλά για την ιστορία και την παράδοση μας.  Στους βοσκούς και στα βουνά είναι οι ρίζες και τα θεμέλια μας. Ακόμη και σήμερα αποτελούν ένα σημαντικό δυναμικό με μεγάλη συμβολή στην κοινωνική ,οικονομική, πολιτική και πολιτιστική ζωή της σύγχρονης Κρήτης. Αν ανατρέξομε στη βόσκικη ζωή η στις άλλες κοινωνικές εκδηλώσεις των βοσκών περασμένων δεκαετιών, θα διακρίνομε  μουσικές, γλώσσα , λόγο, συνήθειες, χορούς, έθιμα και ήθη που καθόρισαν το πολιτισμό μας.

Η φλογέρα κατασκευάζεται από καλάμι, ξύλο ή κόκκαλο αετού ή άλλου αρπαχτικού πουλιού.

Η μαντούρα είναι ένα όργανο τύπου κλαρινέτου με μονό επικρουστικό γλωσσίδι. Φτιάχνεται με λεπτό καλάμι αλλά  και από χοντρότερο, που ο κατασκευαστής το  λεπταίνει στο μέρος με το γλωσσίδι, που μπαίνει στο στόμα. «Έχει πέντε τρύπες καυτές για να μολογά καλά», λέει ο Πιττόκος. Μπορεί να φτιαχτεί και από δυο κομμάτια καλάμι. Έτσι ο μαντουράρης έχει τη δυνατότητα να αλλάζει εύκολα το χαλασμένο γλωσσίδι. Αν δέσομε δυο μαντούρες μαζί, κάνομε τη διπλομαντούρα η «τζυμπραγιά» μαντούρα, όπως έλεγαν παλαιότερα.

Το θιαμπόλι φτιάχνεται από ξερό  καλάμι  και σφάκα επίσης ξερή. Πρέπει ο κόντυλος να είναι μακρύς και ψιλός για να μπορούμε να κάνομε πολλές τρύπες. Την πάνω μεριά του κόντυλα την κόβομε λοξά και φτιάχνομε μια  λεπτή γλώσσα. Τις τρύπες, τις καίμε με κάρβουνο. Καλά θιαμπόλια φτιάχνονται από κόκαλα  της βιτσίλας, που είναι είδος γυπαετού. Παίζανε και χορεύανε οι βοσκοί με « του κάνναβου το κόκαλο»… Η κατασκευή τέτοιων οργάνων από κόκαλα πουλιών έχει τις ρίζες της στη Αρχαία Ελλάδα… «αετών και γυπών οστοίς αυλητικώς εμπνέουσιν».

Τα παλιά χρονιά το πιο διαδεδομένο όργανο στο νησί μας ήταν ο αυλός(μαντούρα) που τον έφτιαχναν από καλάμι. Στο καλάμι, το αναμεταξύ στα γόνατα μέρος, λέγεται κόντυλας. Επειδή η μουσική των μαντινιάδων παιζόταν πάνω στον κόντυλα, πήρε το όνομα κοντυλιά και κοντυλιές…