Έρως για ήρωες

η Ιστορία και η ψυχολογία της μάζας

Νίκος Α. Παπαδάκης
Νίκος Α. Παπαδάκης

Παίζοντας με τον τίτλο του διηγήματος του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη “έρως-ήρως” θέλω να αναφερθώ σε μια σύγχρονη ιδιότητα του νεο-Έλληνα, την ηρωολαγνεία του, τον έρωτα του για ήρωες και ηρωίδες.

Αν δεν υπήρχε Θεός θα έπρεπε να επινοήσουμε ένα Θεό”. Αυτή τη φράση μου θυμίζει η ανάγκη να βρίσκουμε παντού ήρωες. Σαφώς δεν θα αρνηθεί κάποιος ότι είναι ήρωας ο Λεωνίδας ή όποιος έπεσε στη μάχη για την πατρίδα του οικειοθελώς και με πλήρη επίγνωση ότι ενώ μπορούσε να ξεφύγει έπεσε στην προσπάθειά του να υπερασπιστεί όσους αγαπά, τον τόπο του, κυρίως. Φυσικά δεν είναι παράλογο και να φτιάξει κάποιος αγάλματα σε αυτούς τους αληθινούς ήρωες του παρελθόντος. Όμως, διασχίζοντας κάποιες περιοχές της Ελλάδας με έχει πιάσει πολλές φορές απροετοίμαστο η ύπαρξη αγαλμάτων, πλατειών, ονομάτων δρόμων για κάθε ένα πολεμιστή που απλά συμμετείχε σε εθνικούς και μη αγώνες.

Δυστυχώς στην Ελλάδα όλοι νιώθουν ότι ξέρουν ιστορία επειδή θυμούνται την ιστορία του δημοτικού και όσα κλισέ ακούγονται στους εορτασμούς στα σχολεία.

Θυμήθηκα, συνειρμικά, σε μια εκδρομή σε αγαπημένους φίλους στην Τρίπολη την αντίδρασή μου μόλις είδα το επιβλητικό και εντυπωσιακό άγαλμα του ήρωα Στριφτόμπολα σε ένα χωριό της Αρκαδίας. Έπειτα αναλογίστηκα και μια ωραία έρευνα που είχαμε εκπονήσει στο Πανεπιστήμιο, στο Ιστορικό: ο Καθηγητής της Νεότερης Ιστορίας μας έδωσε ένα επίσημο κείμενο των τελών του 19ου αιώνα, 1886 νομίζω, όπου υπήρχε ένας πανηγυρικός για τους ήρωες της εξόδου της “ιερής” πόλης του Μεσολογγίου στην δεύτερη πολιορκία της στα 1826 και, σαν δεύτερο όρο σύγκρισης περίπου, τα απομνημονεύματα του Νικόλαου Κασομούλη με τίτλο “Στρατιωτικά Ενθυμήματα”, τον δεύτερο από τους τρεις τόμους, όπου καταγράφονται από τον αγωνιστή από την Μακεδονία τα ίδια γεγονότα. Ο Κασομούλης ήταν εκτός των εμφυλίων ερίδων και λοιπών διαμαχών των επαναστατημένων Ελλήνων. Δεν ήταν ούτε Μοραΐτης, ούτε Ρουμελιώτης, αν και ανήκε θεωρητικά στον κύκλο του Καραϊσκάκη. Θεωρείται τίμιος ως καταγραφέας των τεκταινομένων της περιόδου.

Ποια η σχέση των δύο πηγών; Καμία σχέση! Ο Κασομούλης, μάλιστα, ανέφερε ως αντιπαράδειγμα τις κινήσεις ενός ηγέτη-πολεμιστή τον οποίο και εξάρει ως ήρωα ο πανηγυρικός που είχε περάσει στην επίσημη διδακτέα ύλη. Αυτός ο τελικά όχι ήρωας, πριν από την έξοδο, την παραμονή, είχε κανονίσει τα πάντα ώστε να αποδράσει και με άλογο μάλιστα-όταν τα υπόλοιπα τα είχαν φάει από την πείνα τους οι πολιορκημένοι, θυμηθείτε το “τα μάτια η πείνα μαύρισε” των “Ελεύθερων Πολιορκημένων” του Σολωμού. Στον πανηγυρικό της επίσημα κατακεχωρημένης ιστορίας ένιωθες πως πολέμησε σχεδόν μόνος του τους ειδοποιημένους από πριν για την Έξοδο Οθωμανούς.

Ήρωας είναι, πέρα από μάχες και σκοτωμούς και ριάλιτι, ένας καθημερινός άνθρωπος, ξέρετε, χωρίς στολή, που προσπαθεί να αντεπεξέλθει σε δύσκολες καταστάσεις;

Ένας αλλος Καθηγητής μας, ειδικός στο 1821, μας ανέλυσε με πειστικό τρόπο σε ειδική παράδοσή του τις προσπάθειες κάθε φάρας του Μοριά και της Ρούμελης μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους στα 1830 να εξαγιάσει το παρελθόν της εμφανίζοντας Απομνημονεύματα ενός μέλους της όπου φυσικά επαινεί τη γενιά του και κατηγορεί ασύστολα το κάθε αντίπαλον δέος. Γνωρίζω, βέβαια, τι θα μου πείτε: “Οι μορφωμένοι που μας κυβερνούν μας έχουν καταστρέψει διαχρονικά”, “Τι να την κάνεις την μόρφωση όταν δεν έχεις ήθος” (αυτές οι δύο φράσεις πάνε πακέτο γι’ αυτό τις βάζω μαζί και ας φαίνονται άσχετες), “Οι ακαδημαϊκοί διαστρεβλώνουν όπως θέλουν την Ιστορία, δεν θυμάσαι την Ρεπούση”. Γνωρίζω την γυναίκα και το έργο της. Δεν εγκρίνω την προσπάθειά της να μιλήσει για την Μικρασιατική Καταστροφή με έναν όρο όπως “συνωστισμός”. Προσωπικά δεν θέλω όμως και να δικαιώσω όσους άκοπα, χωρίς να ανοίξουν έστω μία σελίδα Ιστορίας έχουν το ύφος, το υφάκι “τί μας κρύβετε;”, θεωρίες συνωμοσίες και άλλα φαιδρά. Αυτά για όσους βαπτίζουν με ευκολία ήρωες ακόμα και όσους δεν ήταν. Είναι η σκέψη και η ψυχολογία του όχλου. Μακριά από την ιστορική ανάλυση. Δυστυχώς στην Ελλάδα όλοι νιώθουν ότι ξέρουν ιστορία επειδή θυμούνται την ιστορία του δημοτικού και όσα κλισέ ακούγονται στους εορτασμούς στα σχολεία.

Ο όρος “ήρωας”, επίσης, είναι κάτι το αρεστό στην εποχή μας, την εποχή της κρίσης, καθώς και ο όρος “δάσκαλος”. Μάλλον είναι μια ψυχολογική ανάγκη, ένα κάλεσμα για βοήθεια, όπως οι από μηχανής θεοί του Ευριπίδη κυρίως, οι υπερήρωες των κόμικ, ο Τσακ Νόρις και ο Ιντιάνα Τζόουνς. Επιτρέψετέ μου να μην έχω γνώσεις για τους σύγχρονους-σύγχρονους ήρωες, της αμερικανικής κινηματογραφικής βιομηχανίας ή της εγχώριας.

Τί είναι όμως “ήρωας” στις μέρες μας; Το έχουμε αναρωτηθεί;Η σύγχρονη ιστορία έχει μια πληθώρα, μια ποικιλία ηρώων. Στην Πελοπόννησο, επί παραδείγματι, είδα και μνημείο για πεσόντες αστυφύλακες του εμφυλίου που έδρασαν εναντίον των ληστοσυμμοριτών-κομμουνιστών-εαμοβουλγάρων. Στο χωριό μου πρωτοάνθισε η μόδα να φτιάχνουμε αδριάντες σε δασκάλους. Ήρωας για παιδιά και μεγάλους μπορεί να είναι και ο νικητής του ριάλιτυ Survivor. Όλη η κουβέντα περί ηρωισμού μπορεί να είναι και μία επανάληψη από άλλες συζητήσεις σχετικά με την τάση των Ελλήνων να υπερβάλλουμε, αλλά και την κατάσταση εκφασισμού που περνάει η χώρα. Ο ίδιος έχω πολλές προτάσεις για το τί άλλο μπορεί να σημαίνει ο όρος. Άλλωστε, δεν έχουμε πλέον και τόσα πάρκα και πλατείες να γεμίσουμε, η επιλογή πρέπει να γίνει με αυστηρά κριτήρια.

Ήρωας είναι, πέρα από μάχες και σκοτωμούς και ριάλιτι, ένας καθημερινός άνθρωπος, ξέρετε, χωρίς στολή, που προσπαθεί να αντεπεξέλθει σε δύσκολες καταστάσεις; Είναι ήρωας αυτός που προσπαθεί να παλέψει για την βιοπάλη και για όσους αγαπά εν καιρώ ειρήνης, ενώ όλα του λένε να φύγει και να μην το κάνει; Είναι ήρωας ο άνεργος, ο άμαχος, ο πρόσφυγας που προσπαθεί να περάσει χίλια-μύρια κύματα για να φτάσει στην ασφάλεια αυτός και τα παιδιά του; Ήρωας είναι ο δάσκαλος που αγωνίζεται με πενιχρά μέσα να δώσει γνώση στους μαθητές του; Η μητέρα που εργάζεται και αναθρέφει τα παιδιά της; Η μητέρα που δεν εργάζεται, αλλά σκοτώνεται κάθε μέρα στο σπίτι της εξίσου ή και περισσότερο; Η μητέρα ή ο πατέρας που μεγαλώνουν μόνοι τους τα παιδιά τους; Οι χήρες και οι χήροι που δεν έχουν πια την καθημερινή συντροφικότητά; Τα άτομα με ειδικές δεξιότητες και ανάγκες που δεν τα σέβεται η κοινωνία και οι δημοτικές αρχές; Είναι ήρωας ο καθένας μας όταν προσπαθεί να παλέψει με τους δαίμονές του;

Παρεμπιπτόντως, αξίζει να ειπωθεί και αυτό, μιλώντας με ένα φίλο και συμφοιτητή παλαιότερα του είχα πει ότι μπορεί ο καθένας μας αν είχε βρεθεί σε δύσκολες καταστάσεις να είχε πολεμήσει για να σώσει τη ζωή του με αυταπάρνηση και να είχε κερδίσει τον τίτλο, την εύφημη μνεία, του ήρωα. Οι περιστάσεις ενίοτε μας καθιστούν ήρωες. Το ότι όμως κάποιος απλά επιβίωσε δεν τον καθιστά ήρωα κάποιες φορές. Αν ήταν έτσι, τότε οι κατσαρίδες θα ήταν ο πλέον ηρωικός οργανισμός διαχρονικά.

Αργότερα διάβασα και το εξαιρετικό έργο του Μίμη Καραγάτση Ο κοτζάμπασης του Καστρόπυργου, όπου ο κεντρικός ήρωας, ένας κατάπτυστος υλιστής άρχοντας, ο Μίχαλος Ρούσης, εξισλαμίζεται την παραμονή της Άλωσης της Τριπολιτσάς για να μην σκοτωθεί από τους Τούρκους και συγκεντρώνει το μένος των Ελλήνων. Οι περιστάσεις τον ευνοούν, δραπετεύει από την πολιορκούμενη πόλη και καταλήγει μεταμφιεσμένος στο στρατόπεδο του Κολοκοτρώνη αργότερα, όπου και αποδεικνύεται “κατά λάθος ήρωας”: προσπαθώντας να λιποτακτήσει για να σώσει το τομάρι του, επιλέγει στην βιασύνη του να ακολουθήσει λάθος κατεύθυνση και πέφτει πάνω στους Τούρκους, τους οποίους και μακελεύει σωρρηδόν για να ζήσει. Ο ίδιος ο “Γέρος του Μοριά” τον επαινεί, τον αγκαλιάζει και τον φιλά. Μάλιστα του λέει το αμίμητο: “τι λέγανε ωρέ ότι τούρκεψες” και ο Ρούσης απορρίπτει με βδελυγμία αυτές τις φήμες. Ύστερα, γυρνά “καβάλα στο άλογο” μεταφορικά και κυριολεκτικά στον τόπο του. Η υποδοχή στο χωριό του είναι θριαμβευτική, όπου, αν και η περιφρονημένη από τον ίδιο γυναίκα του είχε δεινοπαθήσει από τους ντόπιους επειδή ο άντρας της τούρκεψε, τον υποδέχεται συμβατικά, υπομένει πλέον τις τωρινές και μέλλουσες απιστίες του επιρρεπή στο ωραίο φύλο συζύγού της. Μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση το βιβλίο αυτό, του Λαρισαίου Ροδόπουλου-Καραγάτση, προερχόμενου από συντηρητική οικογένεια, αδερφού βουλευτή της Ε.Ρ.Ε μάλιστα, ενός λογοτέχνη τέλος πάντων που δεν τον λες “αριστερό” με τίποτα.

Όσοι και όσες το νιώθουν ως ανάγκη επιτακτική να έχουμε τέτοιους ήρωες σαν τον Μίχαλο τον Ρούση, ελάτε, πιαστείτε χέρι-χέρι και ας τραγουδήσετε όλοι και όλες μαζί με την Bonnie Tyler το τραγούδι για τον Σούπερμαν-υπεράνθρωπο “I need a hero”. Ο ίδιος θα ήθελα να συμμετάσχω στο πανηγύρι, αλλά έχω να ανακαλύψω ακόμα πολλούς αδριάντες με ένδοξα ονόματα και φτιαγμένους για περίεργες περιστάσεις.

Comments

  1. Oraia ta lete re    

    > Τί είναι όμως “ήρωας” στις μέρες μας; Το έχουμε αναρωτηθεί;

    Α, μα πόσο τυχερός είστε! Το ερώτημά σας έχετε ήδη άτομα γύρω σας να σας το απαντήσουν 🙂

    http://mesogios.gr/δυο-παιδιά/

    Πριν απο λίγο καιρό, στο κύριο άρθρο του site οι στρατιώτες που παρέδωσαν τα όπλα χαρακτηρίστηκαν «λεβέντες» (και από το «λεβέντης» στο «ήρωας» είναι ένα ιστορικό τσιγάρο δρόμος :p ) και αναρωτήθηκα «γιατί λεβέντες;» και πέσανε αρκετοί να με φάνε, ενώ απάντηση δεν πήρα.

    Ρωτήστε λοιπόν τον εκδότη σας «γιατί είναι λεβέντες αυτοί;» (μιας και τους αναγνώστες τους σνομπάρει :p ) και θα λάβετε την απάντηση και γιατί είναι ήρωας και αυτός που είχε το άλογο καβάτζα. 🙂

    Χρόνια πολλά στους εορτάζοντες!

    1. iris    

      Σαν κάτι ξεκατινιασμένες κουτσομπόλες του χωριού γυρίζεις από ποστ σε ποστ και μεταφέρεις τι είπαν οι άλλοι, λες και κλείσανε συμβόλαιο τα παιδιά να γράφουν όλοι ομοίως, σαν τους ανεγκέφαλους μιας ιδεολογίας , ή ενός κόμματος, που αναπαράγουν τα ίδια και τα ίδια.
      Ευτυχώς που υπάρχουν διαφορετικές απόψεις, λέω εγώ.
      Έχουμε κι εμείς τον τοπικό μας ήρωα στο χωριό μας που έπεσε αντιστεκόμενους στους Γερμανούς. Αν ο κύριος Παπαχατζάκης τον αμφισβητεί επειδή δεν τον λένε Λεωνίδα, ή Λένιν, τι να κάνω, να τον διορθώσω; Δικαίωμά του.
      Λεβέντη λέει ο παππούς μου και τον ξαδερφό μου που είναι μια πιθαμή άνθρωπος και όλο τρώει. You know? Ελληνική εκδήλωση αγάπης, κατανόησης, στήριξης, συμπάθειας και ξέρω εγώ τι. Εσύ από πού είσαι, από το Λονδίνο; Τι έχετε πάθει μερικοί, δεν καταλαβαίνω τη φαγωμάρα σας.

      1. Oraia ta lete re    

        > Σαν κάτι ξεκατινιασμένες κουτσομπόλες του χωριού γυρίζεις από ποστ σε ποστ και μεταφέρεις τι είπαν οι άλλοι, λες και κλείσανε συμβόλαιο τα παιδιά να γράφουν όλοι ομοίως

        δεν ξέρω τι συμφωνίες έχουνε, αλλά όταν πρόκειται για σοβαρές αντινομίες, καλό είναι να επισημαίνονται.

        > Ευτυχώς που υπάρχουν διαφορετικές απόψεις, λέω εγώ.

        Διαφώνησε κανένας με αυτό; Εγώ απλά του είπα ποιοί θα του λύσουν την απορία του 🙂

        > You know?
        > Εσύ από πού είσαι, από το Λονδίνο;

        Μιλώντας για αντινομίες. Από τη μια η αγγλικούρα, από την άλλη η ειρωνεία με το Λονδίνο. Σας απάντησα σε εκείνο το θέμα οτι είμαι χωρικός.

        > Τι έχετε πάθει μερικοί, δεν καταλαβαίνω τη φαγωμάρα σας.

        Ναι, ρε, τι έχουμε πάθει να μην γουστάρουμε να βλέπουμε να αναπαράγονται ανακρίβειες; Σα δε ντρεπόμαστε. :p

        τέσσερις το πρωί που γράψατε το post, εσείς άλλη δουλειά δεν είχατε και μιλάτε και για «φαγωμάρα»; 🙂

        1. iris    

          Είπαμε, παντογνώστης.

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.